Literatura

W czasach, gdy pojęcie „User Experience” urosło do rangi nowego kultu religijnego, a płynność percepcji stała się synonimem bezrefleksyjnej konsumpcji, z pola bitwy powoli znika on. Przypis dolny. Ta maleńka, pisana drobną czcionką piwniczka tekstu, w której autorzy przez stulecia szeptali do nas rzeczy najważniejsze, ustępuje miejsca dyktatowi gładkiego, niezakłóconego scrollowania. Czy wraz z jego odejściem tracimy zdolność do wielopoziomowego myślenia, czy jedynie optymalizujemy transfer danych do naszych i tak już zrezygnowanych mózgów?

Otwieramy nową powieść, czujemy zapach świeżej farby drukarskiej, ten specyficzny aromat obietnicy, i nagle – na trzeciej stronie, samotny jak latarnia na pustkowiu – on. Epigraf. Cytat z Heideggera, wers z zapomnianego perskiego mistyka albo, w wersji dla ambitnych, fragment partytury Stockhausena. Przebiegamy go wzrokiem, czując lekkie ukłucie intelektualnego winy, po czym pędzimy dalej, ku akcji, ku dialogom, ku konsumpcji treści. Czy epigraf stał się jedynie drogim krawatem u szyi literackiego trupa?

Istnieje pewien rodzaj ciszy, który następuje po ostatnim zdaniu wielkiej powieści. To nie jest pustka, lecz rezonans; echo świata, który właśnie opuściliśmy, jeszcze drgające w zakamarkach duszy. Był to niegdyś moment sakralny, przestrzeń na oddech, którą mistrzowie pióra pieczołowicie projektowali, często domykając ją posłowiem – ostatnim, serdecznym uściskiem dłoni autora, jego ukłonem w stronę czytelnika.

Dziś ta cisza została zagłuszona. Została brutalnie zamordowana przez algorytm, który w milisekundzie po ostatniej kropce podsuwa nam „10 książek, które musisz przeczytać, jeśli spodobała ci się ta”. Ostatnie słowo umarło, a my, wpatrzeni w ekran, nawet nie zauważyliśmy jego agonii.

W chłodnym, aseptycznym świetle współczesności, gdzie każda emocja zdaje się być przefiltrowana przez ekran i zważona na szali algorytmicznego zaangażowania, ginie coś fundamentalnego. Coś, co niegdyś stanowiło pomost dusz, intymny szept autora rzucony wprost do serca czytelnika, zanim jeszcze padło pierwsze słowo opowieści. Mówię o dedykacji – tej filigranowej kaligrafii uczuć, która zamieniała egzemplarz książki w relikwię. Dziś, otwierając nową powieść, witani jesteśmy najczęściej przez lśniącą biel, pustkę krzyczącą głośniej niż jakikolwiek manifest.

Z najnowszych, niepokojących danych Międzywydziałowego Instytutu Grafologii Sentymentalnej (MIGS) wynika, że w ciągu ostatniej dekady odsetek książek zawierających osobistą dedykację odautorską spadł o zatrważające 87%. Czy staliśmy się pokoleniem bezimiennych odbiorców, anonimowym tłumem, dla którego nikt już nie chce pisać „dla…”? Czy akt twórczy został tak doszczętnie odarty z sacrum, że stał się jedynie kolejną linią produkcyjną treści?

Żyjemy w epoce, w której biblioteka domowa przestała być świadectwem intelektualnych podróży, a stała się elementem scenografii. Regał, niegdyś chaotyczny wszechświat myśli, dziś przypomina paletę barw Pantone, starannie dobraną pod kolor zasłon i dywanu. Książki, te papierowe naczynia duszy, układane są grzbietami nie według alfabetu autorów, lecz według gradientu odcieni. Z przerażeniem, graniczącym z artystycznym katharsis, obserwuję to zjawisko, zadając sobie pytanie: czy w erze estetyzacji wszystkiego, akt czytania nie został ostatecznie zredukowany do aktu pozowania?