Psychologia Społeczna

Był to niegdyś filar społecznej interakcji, niewinny wytrych otwierający drzwi do zdawkowej, acz niezbędnej wymiany uprzejmości. Dziś, retoryczne pytanie „Co tam?” przeistoczyło się w klucz do puszki Pandory, z której wylewa się nieprzerwany strumień osobistych dramatów, finansowych bolączek i medycznych diagnoz. Obserwujemy zjawisko, które specjaliści z Międzywydziałowego Instytutu Etyki Komunikacyjnej ochrzcili mianem Syndromu Eskalacji Konfesyjnej (SEK). To nie jest już dialog; to jest werbalna wiwisekcja przeprowadzana na żywym organizmie tkanki społecznej, bez znieczulenia i bez poszanowania dla jakichkolwiek świętości.

Współczesna cywilizacja, w swym nieustannym pędzie ku absolutnej transparentności, doprowadziła do zjawiska, które w swej istocie stanowi profanację ludzkiej duszy. Mowa o Syndromie Emocjonalnej Ekskrementacji (SEE), zdiagnozowanym niedawno przez badaczy z Międzywydziałowego Ośrodka Badań nad Erozją Dyskrecji (MOBED). Zjawisko to polega na niekontrolowanym, publicznym wylewaniu najbardziej intymnych traum i dramatów życiowych na przypadkowych słuchaczy – kasjerkę w supermarkecie, kolegę z biurka obok, czy niczego nieświadomego pasażera w przedziale kolejowym. Niegdyś sfera sacrum, zastrzeżona dla konfesjonału lub najbliższych sercu, dziś staje się towarem rzucanym na stragany codziennych interakcji niczym zepsute warzywo. Czy jesteśmy świadkami ostatecznego upadku bariery, która oddzielała człowieka od bestii – bariery wstydu i godności osobistej?

Obserwujemy scenę niemal archetypiczną dla naszych czasów. Jedna strona, w akcie najwyższego zaufania, odsłania meandry swojej duszy, dzieli się rozterką, być może nawet prosi o radę. Druga, po wysłuchaniu (lub, co gorsza, udawaniu słuchania), kwituje ten sakralny moment komunikacji beznamiętnym, ostatecznym: „to tyle”. Dwa słowa. Brzmią jak wyrok, jak zatrzaśnięcie stalowych drzwi przed nosem bliźniego. To nie jest zwykłe zakończenie rozmowy. To manifestacja nowej, przerażającej patologii – Syndromu Werbalnej Gilotyny (SWG).

W dobie, gdy technologia obiecywała nam globalną wioskę, stajemy się świadkami jej transformacji w globalne pustkowie, gdzie jednostki znikają bez śladu niczym kamfora, pozostawiając za sobą jedynie cyfrową próżnię i echo niedokończonej rozmowy. Zjawisko to, dotychczas bagatelizowane jako trywialny aspekt nowoczesnego randkowania, osiągnęło rozmiary pandemii moralnej, którą Instytut Etyki Relacyjnej im. Św. Tomasza z Akwinu w Krakowie określił mianem Syndromu Nagłego Zniknięcia Komunikacyjnego (SNZK).

SNZK to nie jest zwykłe nieodpisanie na wiadomość. To świadoma, acz tchórzliwa, anihilacja relacji poprzez jednostronne zerwanie wszelkich kanałów komunikacji. To akt, w którym jedna ze stron, bez uprzedzenia czy słowa wyjaśnienia, dokonuje na drugiej swoistej cyfrowej egzekucji, skazując ją na stan ontologicznej niepewności. Czy cywilizacja, która za cnotę uznaje brak cnoty konfrontacji, może w ogóle przetrwać?

W cywilizowanym świecie, ufundowanym na filarach greckiej filozofii i rzymskiego prawa, pewne interakcje społeczne powinny być proste jak konstrukcja cepa i wzniosłe jak gotycka katedra. Do takich należy wymiana komplementów – drobnych aktów afirmatywnych, które niczym spoiwo moralne powinny wzmacniać tkankę społeczną. Gdy jeden człowiek, w akcie dobrej woli, obdarza drugiego pochwałą, odpowiedź winna być jedna: proste, godne i przepełnione łaską „Dziękuję”.

Niestety, obserwacje prowadzone na poligonach codzienności – w biurach, na ulicach, a nawet, o zgrozo, w Domach Pańskich – malują obraz zgoła odmienny. Obraz upadku. Na prosty komunikat: „Świetnie dziś wyglądasz”, zamiast oczekiwanej wdzięczności, otrzymujemy kakofonię wymówek, umniejszeń i werbalnej autodestrukcji. „To? Stara szmata ze szmateksu”, „Daj spokój, nie spałem całą noc”, „Chyba kpisz, przytyłem pięć kilo”. To nie jest skromność, szanowni Państwo. To jest duchowa gangrena, którą nauka zidentyfikowała jako Syndrom Odrzucenia Afirmatywnego (SOA). Plaga, która toczy naszą cywilizację od środka, kwestionując samą zdolność człowieka do przyjmowania dobra.

Współczesna tkanka społeczna pęka w szwach, a z jej ran sączy się jad obojętności i patologicznej ambiwalencji. Codziennie, w milionach interakcji, jesteśmy świadkami rytuału uniku, tanecznego kroku wokół jakiejkolwiek formy zobowiązania. Frazy takie jak „zobaczę”, „dam znać”, „może wpadnę” stały się nową, odrażającą normą, symptomem choroby toczącej duszę naszej cywilizacji. To nie jest zwykła grzeczność czy elastyczność. To Syndrom Liminalnej Egzystencji Społecznej (SLES) – nowa plaga XXI wieku, która grozi zepchnięciem naszej cywilizacji w otchłań wiecznego „może”.

Współczesna cywilizacja, w swoim niepohamowanym pędzie ku absolutnemu komfortowi psychicznemu, wydała na świat potwora o szlachetnie brzmiącym imieniu: dbałość o własne granice. Zjawisko, które w założeniu miało chronić jednostkę przed toksycznością, zmutowało w bezlitosne narzędzie społecznej segregacji, które z aptekarską precyzją odcina od naszego życia każdego, kto śmie zakłócić idealną harmonię naszej mentalnej bańki. Stoimy w obliczu epidemii Syndromu Selektywnej Czystki Społecznej (SSCS), gdzie akt usunięcia znajomego z mediów społecznościowych staje się nowym, cyfrowym auto-da-fé.

Z niekłamanym niepokojem obserwuję postępującą erozję fundamentów, na których opierała się nasza cywilizacja. Cnoty takie jak ambicja, dążenie do wielkości i skromność w ocenie własnych dokonań, zdają się odchodzić do lamusa, niczym przebrzmiałe arie w operze zdominowanej przez kakofonię banału. W ich miejsce wkracza nowe, przerażające zjawisko, które ochrzciłem mianem Syndromu Euforycznego Banału (SEB). Jest to stan, w którym najbardziej prozaiczne czynności, takie jak przygotowanie kanapki czy wyniesienie śmieci, urastają do rangi heroicznych czynów, godnych publicznego aplauzu i cyfrowych laurów. Czyżbyśmy jako społeczeństwo zatracili już zdolność odróżniania prawdziwego osiągnięcia od zwykłej, codziennej egzystencji?

Obserwujemy dziś zjawisko dalece bardziej niepokojące niż inflacja czy kryzys klimatyczny – cichą pandemię, która toczy tkankę społeczną od wewnątrz, zatruwając fundamenty ludzkiej autonomii i godności. Mowa o Syndromie Nieproszonego Mesjasza (SNM), pladze samozwańczych zbawicieli, którzy w każdym westchnieniu bliźniego doszukują się wołania o pomoc, na które odpowiadają z furią i zapałem godnym neofity. Czy ktokolwiek jeszcze pamięta o świętym prawie do samodzielnego popełniania błędów i wyciągania z nich wniosków?

Oto bowiem zwykła, codzienna interakcja międzyludzka przekształciła się w pole minowe, gdzie jedno zdanie o zmęczeniu czy drobnym problemie uruchamia lawinę „dobrych rad”, „sprawdzonych sposobów” i „jedynych słusznych rozwiązań”. Twój sąsiad staje się ekspertem od twoich finansów, koleżanka z pracy – inkwizytorem twoich wyborów żywieniowych, a wuj na rodzinnym obiedzie – prorokiem twojej kariery zawodowej. Każdy z nich dzierży w dłoni płonący kaganek oświecenia, gotów siłą nawracać cię na swoją wersję prawdy, nie bacząc na to, że twoja dusza wcale nie błądzi w ciemnościach.

Obserwując współczesną tkankę społeczną, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że obcujemy z nową, niepokojącą formą ekshibicjonizmu emocjonalnego. Oto relacja międzyludzka, niegdyś domena sacrum, intymna przestrzeń pielęgnowana w ciszy i dyskrecji, zostaje brutalnie wyrwana ze swego sanktuarium i rzucona na pożarcie cyfrowej gawiedzi. Badacze z Międzywydziałowego Instytutu Etyki Praktycznej i Godności Osobowej (MIEPIGO) alarmują, iż mamy do czynienia z nową jednostką nozologiczną – Syndromem Szklanej Klatki (SSK).