Teatr

Pamiętacie Państwo jeszcze ten dźwięk? Nie mam na myśli polifonicznego jazgotu powiadomień, który niczym cyfrowa szarańcza pożera resztki naszej uwagi w antraktach. Mowa o ciężkim, niemal organicznym sapnięciu purpurowego aksamitu, który z namaszczeniem oddzielał światło od cienia, prawdę od kreacji, a widza od jego własnej, codziennej mizerii. Kurtyna – ta fizyczna granica między sacrum a profanum – zdaje się dziś odchodzić do lamusa, zastępowana przez bezduszne, aluminiowe rolety lub, co gorsza, całkowity brak bariery, który współczesna reżyseria nazywa ‘otwartością’, a ja nazywam estetycznym obnażeniem.

Istnieje pewna zapomniana świętość w rytuale kulturalnym. Chwila ciszy przed pierwszym taktem, moment ciemności, nim na kurtynie zatańczy pierwszy foton. To przedsionek duszy, westybul percepcji, w którym odzieramy się z prozy dnia, by przyoblec się w płaszcz opowieści. Dziś ten przedsionek zamieniono w jarmarczny korytarz, wybrukowany reklamami napojów gazowanych i zwiastunami filmów, które krzyczą głośniej niż te, na które przyszliśmy. Zginęła uwertura – muzyczna brama, soniczny portyk prowadzący nas do serca dzieła.

Zanim obraz opowiedział historię, czyniła to muzyka. Uwertura była obietnicą, szeptem o nadchodzących emocjach, mapą tonacji, po której wkrótce będziemy podróżować. Dziś, w epoce natychmiastowej gratyfikacji, nikt nie ma czasu na obietnice. Chcemy fabuły podanej dożylnie, bez preludiów i fanfar, prosto do krwiobiegu. Pytanie brzmi: czy zjadając przystawkę w pośpiechu, nie utraciliśmy smaku dania głównego?

Pamiętacie ten szelest? Ten subtelny, niemal sakralny odgłos, gdy w mroku widowni, tuż przed uniesieniem kurtyny, setki dłoni obracały kartki lśniącego papieru? To była uwertura do przeżycia, cicha symfonia oczekiwania. Zapach farby drukarskiej mieszał się z wonią starych desek sceny i perfum sąsiadki. Program teatralny nie był świstkiem papieru. Był biletem wstępu do innego wymiaru, fizycznym artefaktem, który łączył nasz doczesny świat z iluzją mającą się za chwilę narodzić.

Dzisiaj w tej samej ciszy słychać jedynie beznamiętne kliknięcie odblokowywanego ekranu smartfona. Rytuał umarł. Zastąpił go kod – kwadratowy, bezduszny strażnik informacji, który zamiast zapraszać do świata sztuki, odsyła nas do chłodnego pliku PDF. Poświęciliśmy duszę teatru na ołtarzu cyfrowej wygody.

Światła gasną, napisy końcowe płyną po ekranie niczym epitafium dla właśnie przeżytej historii. Na scenie aktorzy kłaniają się po raz ostatni, a ich ukłon zawisa w powietrzu gęstym od niewypowiedzianych emocji. I wtedy nastaje ona. Nie burza oklasków, nie zbiorowy krzyk katharsis. Nastaje cisza. Przerywana jedynie szelestem kurtek i nerwowym podświetleniem ekranów telefonów, na których palce już szukają drogi ucieczki do innej rzeczywistości. Czy to, czego jesteśmy świadkami, to koniec spektaklu, czy może koniec widza jako aktywnego uczestnika rytuału?

Pamiętacie ten moment? Gwałtowny przypływ światła, zalewający aksamitny mrok widowni. Szmer tysiąca szeptów, który nagle staje się rozmową. To antrakt – niegdyś święty rytuał, sakralna pauza w liturgii sztuki. Dziś, jak donoszą badacze z Międzynarodowego Kolegium Badań nad Pustką Sceniczną (MKPS), jest to relikt, którego zanik powoduje u współczesnego widza syndrom, określany mianem „narracyjnej niestrawności”. Czy w pogoni za maksymalizacją doznań utraciliśmy zdolność do ich trawienia?